In West-Europa bestaat er al eeuwen een beweging die als oriëntalisme wordt aangeduid. Onder oriëntalisme wordt de belangstelling verstaan die in de meestal gegoede kringen bestond voor het oosten, de Oriënt. Er zijn bibliotheken vol te schrijven over dit onderwerp. Meestal komt echter tot uiting dat die belangstelling niet vrij was van eigen angsten en verdrongen wensen. Men zag de Oriënt niet zoals die was, maar zoals men die wilde zien. Er zijn talloze schilderijen bekend van sultans die zich in hun weelderige paleizen te buiten gaan aan een overdaad aan eten, drinken en vooral haremvrouwen. Met de realiteit had dat echter weinig van doen.

De expositie in het Groninger Museum wil laten zien dat er in Rusland ook een oriëntalisme bestond. En dat is inderdaad niet bekend of minder bekend. Op het eerste gezicht zijn er grote verschillen tussen dit Russische oriëntalisme en zijn westerse variant. Maar dat kan ook liggen aan de keuze van de tentoongestelde werken. Opvallend is in ieder geval dat er ook werken van oosterse kunstenaars die in Rusland woonden worden getoond. Men ziet de Oriënt niet alleen door de ogen van de Russische kunstenaars, maar ook rechtstreeks.

Het is een veelzijdige expositie met een nadruk op schilderijen. Maar ook foto's, landkaarten en tekeningen zijn te bewonderen. Bij de tekeningen valt vooral Vasili Vasiljevitsj Vereshchagin op. Hij tekende gebouwen en portretten met een uiterste precisie maar zonder enige opsmuk. Het resultaat is een verzameling kleine werkjes waar men niet op uitgekeken raakt. Zijn schilderijen ademen een geheel andere sfeer. Vereshchagin was een wat wonderlijk figuur, die zijn loopbaan als militair begon en als gevolg van oorlogshandelingen om het leven kwam. In zijn werk besteed hij veel aandacht aan militaire onderwerpen. Hij was echter ook verklaard pacifist. Dat komt treffend tot uitdrukking in zijn schilderij "Apotheose van de oorlog". Die apotheose, het indrukwekkend hoogtepunt, bestaat bij Vereshchagin uit een enorme hoop schedels waar kraaien opzitten en over heen vliegen. Dat laat aan duidelijkheid niets te wensen over!

Vasili Vasiljevitsj Vereshchagin (Foto: De Cultuurbarbaar!)

Van een geheel andere orde zijn de werken van Nikolaj Semenovitsj Sjoestov en Vasili Sergejevitsj Smirnov. Zij kiezen voor historische onderwerpen die ze als drama's afbeelden. Rusland had zich eeuwenlang met de Mongolen te verstaan. Er werd volop oorlog gevoerd, maar er waren ook Russische vorsten die zich maar al te graag aan de Mongoolse heerschappij onderwierpen. De Mongolen hebben een grote en zeker niet alleen negatieve invloed op de ontwikkeling van Rusland gehad. Sjoestov laat Iwan III, Grootvorst van Moskou, zien wanneer deze een brief van Chan verscheurt heeft. Ontzetting alom! In werkelijkheid was deze Iwan de Grote, zoals hij in Rusland genoemd wordt, niet zo strijdlustig. In zijn relatie met de Mongolen toonde hij zich eerder een gewiekste diplomaat. Smirnov toont vorst Michail van het door de Gouden Horde onder de voet gelopen vorstendom Tsjernigov.

Martiros Sergejevitsj Sarian is een veelzijdige kunstenaar van wereldfaam. Hij was Armeniër maar woonde lange tijd in Moskou en enkele jaren in Parijs. In de Sovjet-Unie werd zijn werk zeer gewaardeerd, hetgeen tot uitdrukking komt in de vele onderscheidingen die hij ontving. Om er maar enkele te noemen: drie Leninordes, Held van de Socialistische Arbeid, de medaille "Voor onverschrokken inzet tijdens de Grote Vaderlandse Oorlog van 1941 - 1945" en Volkskunstenaar van de Armeense Socialistische Sovjetrepubliek. Voor een communist roept dat de vraag op waaraan hij dit alles verdiend heeft, maar die vraag wordt door het Groninger Museum niet beantwoord. De expositie is in tijd begrensd tot 1920. Voor Sarian maakt men blijkbaar een uitzondering, want er hangen ook schilderijen van zijn hand uit 1923 en 1925. En vooral dat laatste werk mag er zijn. Sarian schildert daarop landbouwgronden tegen de

Het Groninger Museum schrikt niet terug voor het gebruik van de term "genocide". Dat is onverstandig, aangezien een groot deel van de Turken hiermee op de kast wordt gejaagd. Zelfs al zou het optreden van een aantal Turken als genocide bestempeld kunnen worden, wat schieten we daar dan mee op? Het is opvallend dat activisten die het Turkse stilzwijgen over wandaden tegen Armeniërs willen doorbreken op hun beurt weer het stilzwijgen willen bewaren over het feit dat hele Turkse dorpen zijn uitgemoord door Armeniërs. Turken en Armeniërs hebben zich in het begin van de 20e eeuw ernstig ten opzichte van elkaar misdragen. En dit bespreekbaar maken kan het beste gebeuren door "de grote woorden te vermijden", aldus de Turkse schrijfster Fethiye Cetin, die een Armeense grootmoeder had die door ingrijpen van een Turkse officier werd gered.

In het Ottomaanse rijk hebben Turken en Armeniërs ook eeuwenlang in vrede met elkaar geleefd. Pas met de opkomst van het nationalisme kwam aan dit vreedzame samenleven een eind. Ook Rusland is een staat waarin meerdere volken naast elkaar leven. Al in het tsaristische Rusland leefde de idee dat men zich met de volkeren uit het oosten had te verstaan. Toen in Moskou in 1911 een station werd gebouwd dat als een poort naar het oosten ging fungeren, kregen enkele kunstenaars opdracht die idee van verbondenheid op dat station tot uitdrukking te brengen. Jevgeni Jevgenjevitsj Lansere maakte daarop een prachtig schilderij dat titels meekreeg als "De volken van Rusland" en "Rusland verenigt de volken van Europa en Azië". Het doek is meer dan 7 meter lang en verbeeldt aan de ene kant Rusland en aan de andere kant Azië. Het zijn vrouwenfiguren die met uitgespreide armen elkaar verwelkomen. Daartussen worden mensen uit alle hoeken van het rijk met hun dagelijkse werkzaamheden afgebeeld.

In de tijd van de Sovjetunie werd die lotsverbondenheid tussen de volken nog meer benadrukt. Het is toch uiterst triest wanneer men bedenkt dat de straten van de grote steden in Rusland voor mensen met een Aziatisch uiterlijk nu niet meer veilig zijn. Zelfs kinderen worden zonder pardon door Russische nationalisten vermoord.

Misschien was het wel niet de bedoeling, maar de expositie in het Groninger Museum maakt duidelijk dat er een alternatief is voor nationalistische waandenkbeelden. En daar kan ook menig Nederlander zijn voordeel mee doen! Ga kijken dus.
Voor entreeprijzen en openingstijden: zie www.groningermuseum.nl.